Wielkie przemiany w Chinach

We wrześniu pojawi się na rynku polskim książka Wielkie przemiany w Chinach: Próba bilansu reform Deng Xiaopinga pod redakcją naukową Krzysztofa Gawlikowskiego i Małgorzaty Ławacz.

 W klarowny i prosty sposób, posługując się jasnym językiem wykładu zwielkie-przemiany-malybiór studiów znanych polskich badaczy Chin współczesnych ukazuje różne aspekty przemian przeprowadzonych pod kierownictwem Deng Xiaopinga. Jest to pierwsza w Polsce syntetyczna praca o wielkich przemianach, które zmieniły oblicze Chin oraz ich miejsce w świecie w ostatnich trzydziestu latach. Wartość jej podnoszą dwa studia napisane przez autorów chińskich z ich perspektywy.

Publikacja dotyczy spraw aktualnych i ma wysokie walory poznawcze. Może służyć jako podręcznik dla studentów politologii, historii najnowszej oraz coraz częściej podejmowanych w polskich uczelniach studiach nad współczesnymi Chinami.

 

Spis treści - Contents

Przedmowa - An lntroduction
1 K. Burski, Procesy reform gospodarczych w Chinach - próba periodyzacji
The processes oj the economic reforms in China - a tentative division into the stages
2 K. Gawlikowski: Charakter i dynamika "reform Deng Xiaopinga"
The nature and dynamics of "Deng Xiaoping 's reforms"
3 K. Starzyk: Długookresowe tendencje rozwojowe Chin w świetle rynkowej transformacji ich gospodarki
The long-term development trends in China in the context oj the market transformation of her economy
4 B. Góralczyk: Chiny na drodze ku państwu prawa
China on the road to the rule of law
5 L. Kasarełło: Triumf nowoczesności, czyli nowa era w chińskiej literaturze i sztuce
The triumph oj modernity: the new era in the Chinese literature and arts
6 B. Woliński: Rozwój nauki i techniki w Chinach jako czynnik modernizacji kraju
The development of science and technology as a factor of China 's modernization
7 Lei Zhang, Ruyue Dai, Kai Yu: Chińskie szkolnictwo wyższe po 1977 roku: rozwój historyczny
Chinese Higher Education Since 1977: The Historie Development
8 S. Szynkiewicz: Zmiany polityki ChRL wobec mniejszości etnicznych po 1978 r.: ku uznaniu odrębności kulturowych
The changes in the PRC's policy towards the ethnic minorities after 1978: towards acknowledgment of cultural differences
9 K. Golik: Mongołowie na tle innych mniejszości ChRL
The Mongols in the context of other ethnic minorities in the PRC
10 J. Rowiński: Ewolucja polityki zagranicznej ChRL
The Evolution oj the Chinese Foreign Policy
11 E. Potocka, A. Pieczonka: Shenzhen, Szanghaj - dwie drogi chińskiego kapitalizmu
Shenzhen and Shanghai - the two ways of the Chinese capitalism
12 E. Potocka: Hongkong i Makau w procesie reform w ChRL
Hong Kong and Macau in China 's reform era
13 M. Pietrasiak: Modernizacja systemu społeczno-gospodarczego Wietnamu i jej analogie z modernizacją Chin
The modernization of the Vietnamese socio-economic system and its analogies with modernization of China
Dodatki - Anexes
14 Zhang Weiwei: Analiza cudu gospodarczego: model chiński i jego znaczenie
Analysis of the miracle: the China model and its significance ('Qiushi" 2011, no 3)
15 M. Ławacz: Kronika reform Deng Xiapinga,
The chronological outlines of Deng Xiaoping 's reforms
16 M. Ławacz, Deng Xiaoping - najważniejsze fakty z życia architekta chińskich reform
Deng Xiaoping - the most significant events of the Chinese great reformer 's life

Kilka słów wstępu

W końcu 1978 r. rozpoczęła się nowa epoka w rozwoju współczesnych Chin: tzw. okres reform Deng Xiaopinga. W 1976 roku odszedł Mao Zedong - twórca i przez blisko trzy dekady ,wielki sternik" Chińskiej Republiki Ludowej niekwestionowany przywódca Komunistycznej Partii Chin, która po wygranej trzeciej wojnie domowej (1947-1949) przejęła w kraju władzę i proklamowała utworzenie Chińskiej Republiki Ludowej. Zwycięstwo Mao unicestwiło plany Stalina wobec Chin: ich podział na pięć skłóconych ze sobą części.

 W trakcie rządzenia coraz wyraźniej w działaniach Mao przejawiała się jego natura rewolucjonisty i utopisty nie liczącego się przy realizacji stawianych celów z nikim i niczym, a coraz mniejsze znaczenie miała druga strona jego natury, która pozwoliła mu wygrać wojnę: patrioty chińskiego, pragmatyka i administratora. Chcąc  przekształcić Chiny w wielkie mocarstwo i przywrócić im byłą wielkość rozpoczynał kolejne kampanie ideologicznopolityczne mające przy pomocy wcielania zasad komunistycznych przyspieszyć rozwój kraju, zaś na arenie międzynarodowej popierać chciał wojny rewolucyjne, które ostatecznie pogrzebią imperializm. Klęski tych kampanii, jak np. wielkiego skoku (1958-1962) nie podważały jego wiary w rewolucyjne utopie. Ostatnią taką kampanią była osławiona Wielka Proletariacka Rewolucja Kulturalna rozpoczęta w 1966 r., która cofnęła rozwój Chin o wiele lat. Umierając zostawiał kraj w stanie narastającego wrzenia politycznego przejawiającego się, m.in. w masowych demonstracjach przeciwko jego linii politycznej, co było faktem
bezprecedensowym w kraju komunistycznym. Inteligencję potępiono jako "reakcyjną", szkoły wyższe faktycznie zamknięto zlikwidowano ministerstwo sprawiedliwości, sądy a nawet kształcenie prawników - jako przeszkadzające wymierzaniu "sprawiedliwości rewolucyjnej". Kraj z zaprowadzonym tam systemem "koszarowego komunizmu" był w sposób niemal doskonały odizolowany i odcięty od świata, a wszystko, co zagraniczne było z natury rzeczy podejrzane i "reakcyjne". Chociaż niedługo przed śmiercią zaczął chyba dostrzegać konieczność zmiany metod kierowania krajem i zgodził się na normalizację
stosunków z USA (przy kontynuacji konfrontacji z Moskwą) - zmiany takie hamowali popierani przez niego radykalni maoiści, którzy mieli przejąć po nim władzę.

 Jednak zaraz po pogrzebie starego przywódcy dokonano swoistego zamachu stanu  i przywódców radykalnych maoistów rządzących krajem aresztowała formacja przypominająca BOR w Polsce. Tak kierownictwo krajem przejęli "umiarkowani maoiści" i starzy weterani komunistyczni prześladowani w okresie rewolucji kulturalnej, którzy sami przeszedłszy gehennę - wielu ich towarzyszy zamęczono na śmierć - zrozumieli, że dotychczasowe formy komunizmu są dla wszystkich niebezpieczne i szkodliwe dla kraju. Ekscesy rewolucji kulturalnej zdyskredytowały też w dużym stopniu społecznie ideały komunistyczne, które przy chińskich kolektywistycznych tradycjach i w warunkach trudnego "wybijania się na niepodległość" z pół-kolonialnej niewoli - uwiodły wcześniej naród.

 Nie tylko w kręgach kierowniczych zaczęto dostrzegać, że pielęgnowany przez dziesięciolecia chiński "sen o potędze" okazał się mrzonką. Kraje takie jak W. Brytania, które w latach 50. przywódcy ChRL obiecywali wkrótce dogonić, a nawet prześcignąć, rozwijały się, modernizowały, a Chiny pozostawały wciąż krajem zacofanym, izolowanym od świata, o zrujnowanej rewolucją kulturalną gospodarce i biednym społeczeństwie, krajem targanym głębokimi kryzysami politycznymi.

W końcu 1978 r. faktyczne kierownictwo państwa przejął faktycznie Deng Xiaoping (1904-1997), jeden z starych komunistów, ale także jeden z najzdolniejszych chińskich administratorów, i chyba dlatego oszczędzony przez Mao, chociaż oficjalnie ogłoszono go podczas rewolucji kulturalnej "drugą osobistością kroczącą drogą kapitalistyczną" (po Liu Shaoqi, 1898-1969, prezydencie republiki, zamęczonym podczas tej rewolucji). W kraju pogrążonym w chaosie zaczął przeprowadzać reformy liczące się z realiami, zaakceptował wprowadzenie mechanizmów gospodarki rynkowej, rozwój własności prywatnej
prywatnego kapitału, wprowadzenie rządów prawa a także otwarcie Chin na świat. Zamiast fantasmagorii Mao zwycięstwa komunizmu w skali światowej i pionierskiej w tym roli Chin - powrócił do narodowych ideałów Sun Yat-sena (1866-1925), który doprowadził do obalenia cesarstwa i ustanowienia republiki w 1911 r. pod hasłem "odrodzenia Chin" drogą ich modernizacji i rozwoju gospodarczego.

Ten zbiór studiów próbuje odpowiedzieć na pytanie, jak to się stało, że z tak katastrofalnej sytuacji Chiny nie tylko pod kierownictwem Denga potrafiły wydobyć się, ale - co więcej - w ciągu zaledwie trzech dekad osiągnąć spektakularne sukcesy ekonomiczne, zmodernizować gospodarkę w bezprecedensowej skali, stworzyć klasę średnią, dokonać niebywałych przemian społecznych i kulturowych. Wzniesiono całe nowoczesne dzielnice miast, zbudowano infrastrukturę transportową - liczącą dziesiątki tysięcy kilometrów sieć nowoczesnych autostrad i linii kolejowych, rozwinięto przemysł wysokich technologii, a na początku XXI w. Chiny stały się drugim po Stanach Zjednoczonych mocarstwem gospodarczym i głównym partnerem dotychczasowego supermocarstwa.

Na pytania te próbują odpowiedzieć w niniejszej książce najwybitniejsi polscy - i nie tylko - znawcy Chin, omawiając i analizując przemiany jakie przechodziły Chiny od czasu rozpoczęcia przebudowy kraju przez Deng Xiaopinga. Dokonują oni bilansu tych reform - tzw. kursu "reform i otwarcia na świat" - w rozmaitych dziedzinach. Podjęta została próba periodyzacji reform (K. Burski), przedstawienia ich dynamiki (K. Gawlikowski). Omówiono też kwestie ekonomiczne (K. Starzyk), procesy budowy systemu prawnego typu zachodniego (B. Góralczyk), fundamentalne zmiany w polityce zagranicznej (J. Rowiński), przemiany, jakie dokonały się w chińskiej kulturze (L. Kasarełło), polityce wobec mniejszości narodowych (S. Szynkiewicz i K. Golik), w nauce i technice (B. Woliński). Przedstawiona została rola Szanghaju i Shenzhen, ale także Hongkongu i Makau w modernizacji chińskiej gospodarki (E. Potocka, A. Pieczonka). W związku z tym, że odbudowa systemu edukacji, zwłaszcza szkolnictwa wyższego była kluczowym elementem awansu gospodarczego Chin, a w Polsce nie znaleźliśmy kompetentnych specjalistów, tę kwestię opracował na naszą prośbę zespół młodych badaczy ze znanego Uniwersytetu Jiaotong w Szanghaju. Warto też zwrócić uwagę na tekst porównujący wietnamski model modernizacji z modernizacją chińską (M.Pietrasiak). Na zakończenie, by czytelnicy mogli się zapoznać z chińskim ujęciem opisywanych przez nas przemian, umieściliśmy bardzo pouczającą ich analizę przez Zhang Weiweia opublikowaną w teoretycznym organie partyjnym "Qiushi" (dziękujemy Redakcji za wyrażenie na to zgody). W książce zamieszczona została dosyć szczegółowa kronika przemian w Chinach w latach 1973-2011 (M. Ławacz, K. Gawlikowski). Pokazuje ona dynamikę przemian i działalność Denga. Jej bardziej rozbudowaną wersję, która nie zmieściła się w tej książce, Czytelnik znajdzie na stronie www.ccaw.swps.edu.pl.

Problematyka chińskich przemian była wcześniej tematem konferencji naukowej zorganizowanej przez Centrum Cywilizacji Azji Wschodniej SWPS i Centrum Badań Azji i Pacyfiku ISP PAN w październiku 2008 r. w warszawskiej siedzibie SWPS, a następnie kilku sympozjów. Zamieszczone tu teksty są w części rezultatem prowadzonych wtedy debat i dociekań. Przygotowanie tej pracy umożliwił grant Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Małgorzata Ławacz i Krzysztof Gawlikowski